" انجمن تاريخ افغانستان " كه به نظر نخستين انجمن تاريخ در كشور است،در دوران ظاهرشاهي در سال 1321 خورشيدي پايه گذاري شد.

گفته مي شود كه " انجمن تاريخ افغانستان " يك حركتي بود، در راستاي تحقق آرمان پشتونگرايي به يك روش بهتر از گذشته كه همان هدف " پشتو تولنه " بود.(1) " پشتو تولنه " آكادمي بود كه در سال 1316 به جاي انجمن ادبي كابل نشسته و نشريه ماهنامه كابل را كه پيش از آن از سوي " انجمن ادبي كابل " به زبان دري نشر مي شد با همان نام ليكن به زبان پشتو نشر كرد. زنده ياد " صديق فرهنگ " نيز مي گويد: (( انجمن تاريخ، كار تدوين تاريخ افغانستان را به پيروي از نظريه ناسيوناليزم نژادي به دست گرفت. )).(2)

اولين رئيس انجمن تاريخ استاد " احمد علي كهزاد " بود كه مقارن همين زمان عضو هيئت باستان شناسي افغاني بود و با هيئت هاي باستان شناسان فرانسوي و ايتالوي در حفريات باستان شناسي اشتراك مي كرد. وي تا سال 1340 در اين حيث باقي ماند و در اين سال وظيفه رياست انجمن را به داكتر " عبدالرحيم ضيائي " مدير سابق موزيم كابل سپرد. داكتر ضيائي تا سال 1345 باقي بود و از سال 45 تا دوران داود خان علامه " عبدالحي حبيبي " بود كه بر چوكي رياست انجمن تكيه داشت. علامه پيش از اين در سال 1319 رئيس آكادمي پشتو بود.

استاد " محمد آصف فكرت " كه به مدت يك سال در " انجمن تاريخ افغانستان " در معيت علامه " عبدالحي حبيبي " بوده به مكان استقرار انجمن اشاره مي كند و چنين توصيف مي نمايد: (( براي اداره انجمن تاريخ يك خانه دو طبقه قديمي را در يكي از مناطق كابل به نام قلعه فتح الله به كرايه ( اجاره ) گرفته بودند. اين خانه كه مدتي طولاني محل اداره انجمن تاريخ بود،در نظر من در آن روزها جاي مناسبي براي اين اداره بود. دنج و آرام،باسبك معماري چندين سال پيش،چمنكي سبز و شماري درخت زينتي و گلبنان كه همه بيش از آن كه آرايش تصنعي داشته بوده باشند،به گونه زيبايي طبيعي مي نمودند. )).(3)

استاد " فكرت " پيرامون چگونگي فعاليت اعضاي انجمن مي گويد: (( هريك از اعضاي انجمن تاريخ برنامه يي و پروژه يي داشتند كه برخي با شتاب و سرزنده و برخي با طمئنينه و به آهستگي كار را پيش مي بردند...اگر بخواهم پركارترين عضو انجمن را مشخص نمايم، خود استاد حبيبي بود. اما از ميان شاگردان استاد حبيبي دوتن بودند كه خود را وقف آموزش از خدمت استاد نموده بودند. اين دو شاگرد آن روز، دو پژوهشگر دانشور و نامي امروز افغانستان يعني استاد حبيب الله رفيع و استاد زلمي هيواد مل بودند. )).(4)

انجمن براي خود نشريه اي هم داشت كه نخستين شماره آن به تاريخ اول دلو  سال 1321 خورشيدي نشر يافت. اين نشريه كه با نام " آريانا "منتشر مي شد نشريه اي تاريخي،ادبي و تحقيقي بود. بنياد گذار و اولين مدير آن استاد " احمد علي كهزاد " بود.

هدف از انتشار نشريه در شماره نخست آن در سال اول نشر،روشن ساختن گوشه هاي تاريخ افغانستان،تاريخچه زبان ملي،جغرافيا و اعلام جغرافيايي كشور،مسائل ادبي،سكه شناسي،باستان شناسي، كتيبه شناسي،كتاب شناسي، شناخت فرهنگ مردمي (فولكلور)،نژاد شناسي و موضوع هايي از اين قبيل گفته شده است.ليكن بسياري از نوشته هاي آن را نوشته هاي تاريخي شامل مي شود.

در سال هاي يكم و دويم،خلاصه هر نوشته و مقاله به زبان فرانسه نيز نشر مي شد؛اما،اين روش در سال هاي بعدي دنبال نشد.در شماره 4 سال 26 (1346- 1347) مدير مسئول مجله،علي رضوي،فهرست مطالب نشر يافته 25 ساله اين نشريه را به حيث موضوع گرد آوري كرده است. در اين فهرست،شماره نوشته ها و مقالات تاريخي كه در اين ربع قرن نشر يافته 253 نوشته است كه بالاترين رقم را نسبت به ديگر موضوع ها دارا مي باشد.

انتشار نشريه " آريانا " همچنان ادامه داشت تا اين كه بعد از تغيير نظام سياسي افغانستان در ثور  1357 خورشيدي با انحلال " انجمن تاريخ افغانستان " توقف پيدا كرد. به اين ترتيب نخستين انجمن تاريخ افغانستان و نشريه تقريبا تاريخي كشور منحل شد.

پي نوشت ها

1.شناسنامه افغانستان،بصير احمد دولت آبادي،تهران:محمدابراهيم شريعتي،چ دوم،1382،ص485.

2.افغانستان در پنج قرت اخير،ميرمحمدصديق فرهنگ،قم:انتشارات احساني،ج اول و دوم،ص652.

3و4.سايت استاد محمدآصف فكرت:fekrat.kateban.com .

ديگر منابع: آریانا، «مرام آریانا»، آریانا، س 1، شمـ 1 (دلو 1321ش)؛ افشار، فهرست مقالات فارسی، 1/مقدمه، 2/مقدمه، 3/مقدمه؛ دایره‎المعارف آریانا؛ رضوی، علی، «فهرست 25 سالة مجلة آریانا» آریانا، س 26، شمـ 4 (1347ش).